Çocuklarda Özgül Öğrenme Güçlüğü

Çocuklarda Özgül Öğrenme Güçlüğü Blog Yazısı

Merhaba sevgili anne babalar.

Özgül öğrenme güçlüğü, farklı dil ve kültürlerde okul çocukları arasında görülme sıklığı %5 ile %15 arasındadır. (DSM-V, 2013) Bu istatistiğe bakıldığında, 30 kişilik bir sınıfta birden fazla öğrencide özgül öğrenme güçlüğü görüldüğünü söyleyebiliriz.

ÖÖG bu kadar sık görülmesine ve okul öncesinde de belirtileri olmasına rağmen, tanı alma süreci genellikle ilkokul dönemidir. Başvuru nedenleri genellikle akademik başarısızlık veya okula uyum problemleridir (Yazgan, 2015).

Özgül öğrenme güçlüğünde “tedavi” kelimesinin kullanılması uygun değildir zira ÖÖG’de amaç semptomları ortadan kaldırmaktır, bu da özel eğitimle mümkündür. ÖÖG’nin tanımı, belirtileri, özel eğitim süreci ve eşlik eden durumlara bir göz atalım.

Özgül Öğrenme Güçlüğü Nedir?

Öğrenme bireyin doğumu ile başlayan ve yaşam boyu süren bir eylemdir. İnsanlar öğrenme yeteneğine sahip olarak doğarlar. Bazı bireyler ise öğrenme sürecinde birtakım problemler yaşarlar, bu sorunlar öğrenme güçlükleri olarak adlandırılır. Özgül öğrenme güçlüğü (ÖÖG); dinleme, konuşma, okuma, yazma, akıl yürütme ile matematik yeteneklerinin kazanılması ve kullanılmasındaki güçlükleri içeren, doğumsal, nörogelişimsel bir bozukluk grubudur (Karaca, 2018).

Özgül öğrenme güçlüğü;

Zekası normal ya da normalin üzerinde olan çocukların; yaş, zeka düzeyi ve aldıkları eğitime göre okuma, yazma ve matematik öğrenmede beklenenden geride olmasıdır (Karaca, 2018).

Buradaki en önemli nokta, özgül öğrenme güçlüğünün zekayla ve eğitimde aksamalar ile herhangi bir ilişkisi olmamasıdır. Yani bir çocuğa sınıf ortamında uygun eğitsel stratejiler uygulanmasına rağmen öğrenme gerçekleşmiyorsa ÖÖG’den bahsedilebilir.

Genel olarak ÖÖG yerine “disleksi” tanımı kullanılmakta ve ÖÖG salt okuma güçlüğü olduğu bilinmektedir ancak ÖÖG daha karmaşıktır. Özgül öğrenme güçlüğünün, okuma güçlüğü (disleksi), yazma bozukluğu (disgrafi), matematik bozukluğu (diskalkuli) alt grupları vardır. Ve genel olarak bu alt gruplar çoğu zaman birlikte görülürler (Karaca, 2018).

Özgül Öğrenme Güçlüğü Hakkında

Özgül Öğrenme Güçlüğü Türleri

Disleksi: ÖÖG yaygın olarak disleksi olarak bilinir ancak ÖÖG’nin alt kollarından biridir.

Disleksisi olan çocuklarda;

  • Okuduğunu anlamada güçlük
  • Okumayı akranlarına göre daha yavaş öğrenme veya öğrenememe
  • Harf atlama
  • Kelimelerin son seslerini rastgele uydurma
  • Deyimler, atasözleri ve mecazları anlamada güçlük
  • Yanlış heceleme gibi belirtiler görülür.

Disgrafi: Yazma güçlüğüdür.

Disgrafisi olan çocuklarda;

  • Okunaksız yazı
  • Kalem tutmada güçlük
  • Yazım kuralları ve noktalama işaretlerini kullanamama
  • Kelimelerin arasında boşluk bırakmama
  • Satır dışına taşırarak yazma
  • Sayfayı uygun kullanamama
  • Harflerde şekil bozuklukları
  • Bir kelimeyi büyük ve küçük harfleri bir arada kullanarak yazma (eLMa, MaSA) gibi belirtiler görülür.

Diskalkuli: Matematik öğrenme güçlüğüdür. Ülkemizde matematik becerileri genel olarak düşük olduğundan, ÖÖG’de sıklıkla tanı almayan gruptur. Ancak aritmetik öğrenmede güçlük yaşayan çocuklar diğer alanlarda da zorlanır.

Diskalkulisi olan çocuklarda;

  • Eldeleri unutma
  • Ritmik sayma yapamama
  • Dört işlemlere sağ yerine soldan başlama
  • Paraları tanımada güçlük
  • Basit geometrik şekilleri çizememe
  • Sayıları tersten okuma ve yazma (6-9, 25-52)
  • Örüntüleri ayırt edememe
  • Yıl, ay, gün ve mevsimleri karıştırma
  • Matematiksel sembolleri karıştırma (+, - ,> , <)
  • Zamanı planlayamama, derse ve diğer etkinliklere geç kalma
  • İşlemleri parmak sayarak yapma
  • Çarpım tablosunu öğrenmede zorlanma
  • Kesir ve grafikleri anlamada güçlük çekme gibi belirtiler görülür.

Özgül Öğrenme Güçlüğünün Nedenleri

Özgül öğrenme güçlüğünün ortaya çıkış nedenleri ile ilgili net bir bilgi yoktur. Ancak olası nedenler şu şekilde sıralanmıştır:

  • ÖÖG olan çocukların ebeveynlerinde de ÖÖG olma olasılığı normal popülasyondan 5-12 kat daha fazladır.
  • Tek yumurta ve çift yumurta ikizlerinde görülme olasılığı daha fazladır.
  • Bazı araştırmalar, anne karnında yoğun sigaraya maruz kalan çocukların okuma problemleri ve düşük IQ’ları arasında bir ilişki olduğunu göstermektedir (Bender, 2016).
Disleksi, disgrafi, diskalkuli

Özgül Öğrenme Güçlüğü Belirtileri

Anne babalar sıklıkla çocuklarında bir farklılık olduğunu gözlemlerler ancak hem çevreleri hem de kendileri tarafından belirtilerin geçici olduğunu düşünürler. İyi bir veli, öğretmen, uzman gözlemi çocuk için hayati önem taşır.

Okul Öncesi Döneminde Belirtiler:

En önemli belirtilerden biri dil gelişim problemleridir.

  • Dil gelişiminde gecikme
  • Kelimeleri telaffuz ederken zorlanma
  • Birbirine yakın kelimeleri telaffuz edememe
  • Kelime dağarcığının akranlarına göre zayıflık
  • Sohbeti başlatma ve sürdürmede zorluk
  • Kitaplara ve hikayelere ilgi duymama
  • İstediği şeyleri parmakla göstermeme
  • Eylemleri karıştırma (inmek-çıkmak, gitmek-gelmek)
  • Birden fazla yönergeyi uygulamada zorlanma (ışığı aç, kapıyı kapat, yanıma gel)
  • Motor gelişiminde gecikme (düğme, ayakkabı bağlayamama, çatal kaşığı tek başına kullanamama)
  • Dikkat dağınıklığı
  • Çok çabuk unutma
  • Sıralı bilgileri öğrenmede zorluk (mevsimler, aylar, günler)
  • Sıralı oyunları oynamada zorluk
  • Yaşıtlarıyla oyun oynayamama
  • Saat çizememe
  • Sağ-sol karıştırma
  • Acelecilik ve sabırsızlık
  • Kuralları takip etmede zorlanma
  • Görsel algı becerilerinde zayıflık
  • İşitsel algı becerilerinde zayıflık
  • Kavramları birbirine karıştırma
  • Oyunlara dahil olamama
  • Zekasında bir problem olmamasına rağmen okul öncesi öğretmenlerinden ve ebeveynlerinden sık sık anlamadığına dair söylemler
  • Basit işlerde sakarlık
  • Kafiyeli kelimeleri karıştırma (su, bu)
  • Nesneleri kategorileri ayırmakta zorluk (kedi-köpek, gül-papatya, yumurta-süt)
  • Günleri karıştırma (dün, bugün, yarın)
  • Harfleri ve rakamları öğrenmede güçlük

İlkokul Döneminde Belirtiler

  • Sınıf arkadaşlarına göre okuma yazma öğrenmede gecikme
  • Okunaksız el yazısı
  • Harflerin ses olarak karşılıklarını öğrenememe (fonolojik farkındalık)
  • Sesleri karıştırma (kız-kıs, kar-gar, top-tob)
  • Ses ve heceleri ters okuma (ev-ve, kaç-çak)
  • Benzer harfleri karıştırma (b-p, m-n, u-ü)
  • Okunaksız yazı
  • Harf, hece, kelime, satır atlama veya ekleme
  • Kelimeleri yanlış okuma
  • Okuduğunu anlamakta zorluk
  • Tahtayı kopyalama, takip etmede zorluk
  • Sözlü ve yazılı anlatımda zorluk
  • Ödevleri takip etmede ve tamamlamada zorluk
  • Zaman, tarih saat öğrenmede zorluk
  • Basit adresleri bulamama
  • Yer yön kabiliyetinde zayıflık
  • Zıt kavramları karıştırma
  • Matematik sembollerinin öğrenilmesinde zorluk (büyüktür/küçüktür sembolleri)
  • Parmak hesabı yapmada güçlük
  • Örüntüleri öğrenmede güçlük

Özgül Öğrenme Güçlüğüne Eşlik Eden Diğer Sorunlar ve Tanılar

Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu

ÖÖG’ye sıklıkla dikkat eksikliği de eşlik eder (%30-%70). Yani, ÖÖG’si olan her 10 çocuktan 3 ile 7’sinde DEHB de görülür.

ÖÖG ve DEHB’nin eşlik etmesi öğrenme sorununu daha da zorlaştırır ve akademik gerilik daha belirgin olur. DEHB’nin eşlik etmesi özellikle diskalkulide (matematik öğrenme güçlüğü) daha çok olumsuz etki yapmaktadır. ÖÖG ve DEHB’nin bir arada bulunduğu durumlarda, her ikisinin de tedavi açısından değerlendirilmesi gerekir. Eşlik eden DEHB’nin tedavisi, akademik ve davranışsal sorunların düzelmesinin hızlandırır ve kolaylaştırır (Karaca, 2018).

Özgül öğrenme güçlüğü olan çocuklarda kaygı bozukluğu, depresyon, düşük benlik saygısı, okul fobisi, sosyal anksiyete bozukluğu, tik bozukluğu, enürezis (çiş kaçırma) ve obsesif kompülsif bozukluk görülme sıklığı ÖÖG tanısı almayan çocuklara göre daha fazladır. ÖÖG olan çocuklarda davranış bozuklukları ve somatik yakınmalar da akranlarına göre daha sık görülür.

Okulda akademik güçlük yaşayan, tahtayı kopyalayamayan, ödevlerini tam anlamıyla yapamayan çocuğun duygusal olarak zorlanması olağan bir durumdur. ÖÖG olan çocuklar, çalışmalarına rağmen akademik olarak başarılı olamazlar. Bu durumun yarattığı yetersizlik duyguları kaygı ve depresyona yol açabilir. Böyle durumlarda çocuk psikiyatristi, çocuk psikoloğu, öğretmenler ve ebeveynler iş birliği içinde olmalıdır.

Özgül Öğrenme Güçlüğü olan çocuklar için eğitim, ebeveynlere tavsiyeler

Özgül Öğrenme Güçlüğü ve Özel Eğitim

Özgül öğrenme güçlüğü yaşam boyu devam edebilir. Tedavide amaç eğitime erken dönemde başlayarak, çocuğun öğrenme hızının akranlarına eşit düzeye gelmesini sağlamaktır. Özel eğitim ile semptomların ortadan kaldırılması sağlanır.

  • Çocukla beraber ailenin de psikoeğitim alması gerekir.
  • ÖÖG’ye eşlik eden bir psikiyatrik bozukluk varsa eş zamanlı program uygulanır.
  • Öğretmen, çocuk psikiyatristi ve ebeveyn iş birliği içinde olmalıdır.
  • Özel eğitim programı uzman kişiler tarafından çocuğun ihtiyaçlarına göre hazırlanmalıdır.
  • Her çocuk için Bireyselleştirilmiş Eğitim Programı (BEP) uygulanır.
  • Özgül öğrenme güçlüğü dikkat, bellek, koordinasyon stratejileri ve motivasyon gibi birçok alanı etkilediğinden çok yönlü bir eğitim programı uygulanmalıdır.
  • Öğretmen ÖÖG olan çocuğa destek olmalıdır (sınavlarda ekstra zaman vermek, çocuğu aniden sözlüye kaldırmamak vs)

Özgül Öğrenme Güçlüğü Olan Çocukların Ebeveynlerine Öneriler

  • Çocuğunuzun özgül öğrenme güçlüğü yaşadığını düşünüyorsanız, ilk olarak çocuk psikiyatristiyle görüşmek gerekir.
  • Çocuğunuzun hasta olmadığını, uygun eğitim programıyla yaşıtlarıyla aynı öğrenme hızına gelebileceğini unutmayın.
  • En önemli aşama çocuğun güçlüğünü kabul etmektir. ÖÖG’nin beynin yapısındaki yapısal ve işlevsel bir sorundan kaynaklandığı unutulmamalıdır. Çocuk bu nedenle yargılanmamalı ve suçlanmamalıdır.
  • Özgül öğrenme güçlüğü hastalık olarak görülmemelidir.
  • Erken tanı konulmasına ve eğitime erken başlanmasına olanak sağlanmalıdır. Çocuğun ne tip bir öğrenme güçlüğü yaşadığını öğretmenleriyle birlikte tespit edip uzmana yönlendirmek gerekir. ÖÖG tanısı alır almaz eğitim desteğine başlanmalıdır.
  • Özgül öğrenme güçlüğü ile dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu sıklıkla birlikte görülürler. DEHB de görülüyorsa kapsamlı bir program uygulanmalıdır.
  • ÖÖG’nin yanında psikiyatrik bozuklukların araştırılması gerekir. Kaygı bozukluğu, depresyon, düşük benlik saygısı, okul fobisi, sosyal kaygı, somatik yakınmalar var ise mutlaka terapi desteği alınmalıdır.
  • ÖÖG olan çocukların ebeveynleri çocuğun öğrenme hızına ayak uydurmalıdır. Bazı konularda yaşıtlarına göre daha yavaş öğrendiklerini kabul ederek, hızlanmasına dair yönergelerde bulunulmamalıdır.
  • Çocuğa her durumda şefkatli davranmak ve destek olmak çok önemlidir. Ebeveyn olarak çocuğunuzun yaşadığı zorlukları ve sıkıntıları kabul edip aynalamalar yapmak, çocuğun depresyon ve kaygı bozuklukları gibi ek tanılar alma ihtimalini azaltır.
  • Çocuğunuzun yetenekli olduğu alanlara göz atın. Yavaş okuyan, matematik becerilerinde zayıflık olan bir çocuk spor, sanat veya başka bir hobi alanında başarılı olabilir. Bunlar mutlaka keşfedilmeli ve çocuk teşvik edilmelidir.
  • ÖÖG tanısı alan çocukların ebeveynleri öğretmen rolüne bürünmemelidir. Çocuklar hem okulda hem de özel eğitimde yeterince zaman geçirdiklerinden, aile onlar için keyifli zaman geçirdikleri şefkatli bir liman olmalıdır.
  • Öğretmen rolüne bürünmeden çocuğunuzun gelişimini destekleyebilirsiniz. Dikkat, konsantrasyon, hız, hafıza oyunları oynayarak da öğrendiklerini pekiştirebilirsiniz.
  • Özgül öğrenme güçlüğünün çok ders çalışmakla geçmeyeceğini unutmayın.
  • Okuması için ona örnek olun. Okuma saatleri ve kütüphane oluşturabilirsiniz.
  • Günlük ödevler için özel bir öğretmenden destek alabilirsiniz.
  • Çocuğunuzu bol bol takdir edin ve cesaretlendirin.
  • Basitten zora doğru görevler vererek kendine güvenini artırabilirsiniz.
  • Okulla ilgili sorular sormak yerine, “Günün nasıl geçti”, “Bugün neler yaptın” gibi sorular sormak daha faydalıdır.

Uzm. Klinik Psikolog İlayda Akyıl

Çocuk ve ergenlerle çalışan İlayda Akyıl, lisans eğitimini Rehberlik ve Psikolojik Danışmanlık, yüksek lisans eğitimini Klinik Psikoloji üzerine yapmıştır. Önleyici çalışmalar ve çocuklarda gelişimsel ve psikolojik problemlerin erken tespiti konusunda çalışmalar yaparak aynı zamanda ebeveynlere danışmanlık vermektedir.

Kaynaklar:

Disleksi - Olcay Karaca, Deniz Tirit Karaca, Selvi Çalış, Gülay Yiğit

Prof. Dr. Rüya Özmen

Prof. Dr. Yankı Yazgan